Latijn basisvormleer

OVERZICHT VORMLEER

(gevraagde kennis voor het eindexamen)
** betekent: staat niet in basiskennis, maar wel erg handig om te weten.

1. De nomina:

a. Substantiva:

De regelmatige verbuiging van:
a-stammen (1^e decl.):	filia (= dochter)
o-stammen (2^e decl.):	dominus (= heer, meester), bellum (= oorlog), ager, agri (= akker) puer, pueri (= jongen, slaaf)
consonantstammen (3^e decl.):	abl. sg.: -e, nom./acc. pl. N.: -a, gen. pl.: *-um* bijv. consul, - ulis (= consul); nomen, -inis (= naam)
zuivere i-stammen (3^e decl.):	abl. sg.: -i, nom./acc. pl. N.: *-ia, gen. pl.: -ium* bijv. mare, maris (= zee), turris, turris (=toren).
onzuivere i-stammen (3^e decl.):	abl. sg.: -e, nom./acc. pl. N.: -a, gen. pl.: *-ium* bijv. urbs, urbis (= stad); os, ossis (= been, bot).
u-stammen (4^e decl.)	manus, manus (= hand, schare)
e-stammen (5^e decl.)	res, rei (= zaak, ding)

De afwijkende verbuiging van:
enkele substantiva:	*vir*, viri (= man); vis, vim, vi (= kracht, geweld); *Iuppiter*, Iovis (= Iuppiter) en *domus*, domus (= huis)
de vocativus op -e :	alleen bij woorden op *-us* van de 2^e decl. (o-stammen) in het enkelvoud! *N.B.: -ius > -i:* bijv. Vergili; meus > mi: bijv. mi fili
de locativus:	*domi* (= thuis) en *Romae* (= te Rome)

Algemene geslachtsregels:
Masculinum zijn altijd:	mannelijke personen: poëta = dichter *rivieren: Sequana* = Seine
Femininum zijn altijd:	vrouwelijke personen: *steden: Corinthus* = Corinthe (beh. Delphi, -orum =M)

Geslachtsregels per declinatie:
1^e declinatie (a-stammen)	substantiva op -a zijn F.
2^e declinatie (o-stammen)	substantiva op *-us* en -er zijn M. substantiva op -um zijn N.
3^e declinatie (cons.-stammen)	de woorden op *-os, -or, -er* zijn M. beh: iter, -itineris (= tocht, reis) is N! arbor, -oris (= boom) is F! de woorden op *-o, -s, -x* zijn F. beh: o.a: sermo, -onis (= gesprek), ordo, -inis (= rij, orde), homo, -inis (man, mens) zijn M de woorden op: *-l, -e, -c* *-n, -a, -t* *-ar, -ur, -us* zijn N(eutrum) beh: substantiva op -us,- udis en -us, -utis zijn F! (bijv. virtus, -utis = moed, dapperheid) sol, solis = zon is M!
4^e declinatie (u-stammen)	substantiva op *-us* zijn M. beh: domus (= huis) en manus (= hand, schare) zijn F!
5^e declinatie (e-stammen)	substantiva op *-es* zijn F. beh: dies (= dag) is M! (betekent het echter een vastgestelde dag of vervaldatum dan is het F!)

b. Adiectiva

De regelmatige verbuiging van:

Adiectiva -o/-a stammen:

(1^e / 2^e declinatie)

Adiectiva -i / cons.-stammen

(3^e declinatie)

adiectiva van 3 uitgangen op -er, -ris
bijv. acer, acris, acre ( = hevig, fel)
adiectiva van 2 uitgangen op -is, -is
bijv. fortis, forte ( = sterk, dapper)
adiectiva van 1 uitgang: alle andere bijv. felix ,-icis(= gelukkig), ingens ,-ntis(= geweldig, enorm)
vetus (= oud), dives ,-vitis(= rijk) en pauper , -eris(=arm)

De regelmatige trappen van vergelijking:

altus altior altissimus hoog

fortis fortior fortisssimus dapper

pulcher pulchrior pulcherrimus mooi

facilis facilior facillimus makkelijk

De betekenis ervan:
comparativus	hoger nogal hoog te hoog
superlativus	hoogste zeer hoog

De onregelmatige trappen van vergelijking van:

bonus goed melior optimus

malus slecht peior pessimus

magnus groot maior maximus

parvus klein minor minimus

multus veel plus plurimus

multi velen (com)plures plurimi (= zeer velen)

plerique (= de meeste)

De adiectiva pronominalia:
N.B: gen. sg: op -ius, dat. sg. -i.:	unus (= één), solus (= alleen), totus (= geheel), ullus (= enig, één enkele), nullus (= geen enkele), uter? (= wie van beide?), uterque (= elk van beide), neuter (= geen van beide), alter (de één, de ander [van twee]), alius ,gen: alterius (= [een] ander)

c. Adverbia

Regelmatige vorming
adiectiva -o/-a ( 1^e /2^e ) declinatie:	uitgang gen. sg. M. > -e bijv. alti > alte (= hoog)
adiectiva gemengde (3^e ) declinatie:	uitgang gen. sg. M. > -iter bijv. fortis > fortiter (= dapper)
comparativus:	gebruikt wordt de acc. sg. N.: -ius bijv. fortius (= dapperder)
superlativus:	de uitgang *-us > -e* bijv. fortissime (= zeer dapper)
ook wordt gebruikt:	acc. sg. N: facile = makkelijk. plerumque = meestal. primum = eerst. ceterum = overigens. parum = te weinig. etc. abl. sg. N: tuto = veilig. cito = snel. subito = plotseling. forte = toevallig. modo = 1) slechts 2) zo-even etc.

d. Correlativa

het principe van de vorming en het gebruik van: quantus/tantus, qualis/talis, quantum/tantum en quot/tot inclusief het praefix ali- en het suffix -cumque.

het principe van de vorming en het gebruik van: ubi/ibi, unde/inde, quo/eo, qua, ea inclusief de suffixen -dem en -(cum)que, het praefix ali- en de deiktsche -c : hic, illic etc.

e. Pronomina

Personalia:	ego, tu, nos, vos. incl. de genitivi: mei, tui, nostri, vestri, nostrum, vestrum.
Reflexiva:	sibi, se, se incl. de genitivus: sui
Possessiva:	meus, tuus, suus, noster, vester
Demonstrativa:	hic, haec, hoc ille, illa, illud iste, ista, istud
Determinativa:	is, ea, id ipse, ipse, ipsum idem, eadem, idem
Relativa:	qui, quae, quod suffixen: -cumque, -libet
Interrogativa:	zelfstandig: quis?, quid? bijvoeglijk: qui, quae, quod..?
Indefinita:	zelfstandig en bijvoeglijk: (ali)quis, quisquam/ullus, quidam, quisquis, quivis, (unus)quisque, nemo/nihil, nullus/nulla res

f. Numeralia

Cardinalia en ordinalia van 1 t/m 20

Het principe van de vorming van de cardinalia en ordinalia > 20

mille en de verbuiging van; unus, duo, tres en milia.

het principe van de vorming van distributiva, bijv. bina castra.

2. Het verbum:

a. De regelmatige vervoeging en betekenis.
De conjugaties:
a-stammen of 1^e conjugatie	voco 1, inf. vocare
e-stammen of 2^e conjugatie	terreo, inf. terrére
cons.-stammen of 3^e conjugatie	mitto 3, inf. mittere
i-stammen of 4^e conjugatie	audio 4, inf. audire
capio-groep (voorheen 5^e conjugatie)	capio 3, inf. capere
De genera:	activum passivum (semi)deponentia
De tempora:	3 onvoltooide tijden: praesens (o.t.t.) imperfectum (o.v.t.) futurum (o.t.t.t.) 3 voltooide tijden: perfectum (v.t.t.) plusquamperfectum (v.v.t.) futurum exactum (v.t.t.t.
De modi:	indicativus coniunctivus imperativus

Regelmatige perfectumvorming:	ind. pr. A.	ind. pf. A.	p.p.p.	inf. pr. A
1^e conjugatie	voco 1	voca -vi	voca -tus	vocare
2^e conjugatie	terreo deleo	terr -ui dele -vi	terr -itus dele -tus	terrére delére
3^e conjugatie	mitto 3 rego 3	mi -si re -xi	mis -sus rec -tus	mittere regere
4^e conjugatie	audio 4	audi -vi	audi -tus	audire
capio-groep	capio	cepi	cap -tus	capere

Zie voor andere perfectumvorming de stamtijdenlijst!

b. De nominale vormen van het werkwoord:
Infinitivus:	praesens Actief: -are, -ēére, -ire, -ěre. praesens Passief: -ari, -éri, -iri, -i ! futurum Actief: (van ppp:) -urus esse perfectum Actief: -isse perfectum Passief: (ppp): -us esse.
Participium:	participium praes. A. (ppa): -ns, -ntis. participium perf. P. (ppp): -tus, -ta, -tum / -sus, -sa, -sum. participium fut. A. (pfa): -urus, -ura, -urum. (van het ppp!)
Gerundium:	Het verbum gebruikt als substantief; kan object bij zich hebben: {nom./acc.: scribere (epistulam)} gen.: scribendi (epistulam) dat.: scribendo (epistulam) acc. (na voorzetsel): ad scribendum (epistulam) abl.: scribendo (epistulam) Betekenis: "het (een brief) schrijven"= het schrijven (van een brief); (in alle naamvallen.)
Gerundivum:	Het verbum gebruikt als bijvoeglijk naamwoord, congrueert dus met het woord waar het bij hoort: -ndus, -nda, -ndum Grondbetekenis: "-swaardig": laudandus = prijzenswaardig.
Voor het gemak worden gerundium en gerundivum bij de bespreking aangeduid als: -nd-vormen.

c. De onregelmatige vervoeging en betekenis van:
De onregelmatige verba:	sum [esse] (= zijn), possum [posse] (= kunnen), eo [ire] (= gaan), fio [fieri] (= [gemaakt] worden, volo [ velle] (= willen), nolo [nolle] (= niet willen), malo [malle] (= liever willen), fero [ferre] (= dragen, brengen).
De onvolledige verba:	inquam (= zeggen), aio (= zeggen), memini (= zich herinneren), odi (= haten).

d. De principes van de vorming van (samengestelde) werkwoorden:
Composita:	bekend zijn met klinkerwisseling en assimilatie, bij samengestelde werkwoorden.
Inchoativa:	geven begin aan: -sc- bijv: van senex > senesco 3 (= oude man > oud worden); aridus > aresco 3 (= droog > droog worden)
Intensiva / frequentativa:	geven versterkte of herhaalde handeling aan: vorming; uitgangen: -to 1 (-tare)of -ito 1 (-itare): ostendo 3 > ostento 1; cano 3 > cantito 1 etc.

OVERZICHT VORMLEER

1. De nomina:

a. Substantiva:

De regelmatige verbuiging van:

De afwijkende verbuiging van:

Algemene geslachtsregels:

Geslachtsregels per declinatie:

b. Adiectiva

De regelmatige verbuiging van:

De regelmatige trappen van vergelijking:

De betekenis ervan:

De onregelmatige trappen van vergelijking van:

De adiectiva pronominalia:

c. Adverbia

Regelmatige vorming

ook wordt gebruikt:

d. Correlativa

e. Pronomina

Personalia:

Reflexiva:

Possessiva:

Demonstrativa:

Determinativa:

Relativa:

Indefinita:

f. Numeralia

2. Het verbum:

a. De regelmatige vervoeging en betekenis.

De conjugaties:

De genera:

De tempora:

De modi:

Regelmatige perfectumvorming:

Zie voor andere perfectumvorming de stamtijdenlijst!

b. De nominale vormen van het werkwoord:

Infinitivus:

Participium:

Gerundium:

Gerundivum:

c. De onregelmatige vervoeging en betekenis van:

De onregelmatige verba:

De onvolledige verba:

d. De principes van de vorming van (samengestelde) werkwoorden:

Composita:

Inchoativa:

Intensiva / frequentativa:

basiskennis Latijn verplicht volgens CEVO: A: te kennen stijlfiguren: CEVO-lijst met vertaling van de voorbeelden: stilistica: a-b, c-m, n-z stilistica extra epos narratologische begrippen B: Metrum en Scanderen

C: grammatica per onderdeel:

basiskennis Latijn
verplicht volgens CEVO:

A: te kennen stijlfiguren:
CEVO-lijst met vertaling van de voorbeelden:

stilistica: a-b, c-m, n-z
stilistica extra epos
narratologische begrippen

B: Metrum en Scanderen